Tijdens de regeerperiode van de Ilkhanid dynastie, rond de 13e-14e eeuw, sierden tegels met een betoverende iriserende glans de wanden van moskeeën en heiligdommen maar ook van een paleis in voormalig Perzië, nu Iran. Voor deze glazuurtechniek was bijzonder geavanceerde technologische kennis nodig. Door recent herkomstonderzoek kwamen verrassende wetenswaardigheden naar voren. We weten nu dat deze tegels ook letterlijk puzzelstukjes zijn, gerecycled werden, en dat de afbeeldingen op de tegels nog steeds een artistieke inspiratiebron zijn in Iran.
Deze vierkante tegel - 30 x 29 centimeter - is bedekt met luster, een glazuurtechniek die een iriserende glans op keramiek achterlaat. Er is bijzonder geavanceerde technologische kennis vereist om zo’n effect te creëren. De techniek werd tot in de perfectie verfijnd in de stad Kashan in voormalig Perzië, nu Iran, tijdens de Ilkhanid dynastie rond de 13e-14e eeuw. Dit soort tegels sierden in deze periode vooral de binnen- en buitenkant van moskeeën en heiligdommen.
Vanaf de 19e eeuw verzamelden Europese verzamelaars gretig lustertegels. De Ilkhanidische ontwerpen inspireerden ook kunstenaars zoals M.C. Escher en kunststromingen zoals de Arts and Crafts beweging in het Verenigd Koninkrijk. Het woord 'luster' wordt ook nu nog steeds gebruikt, bijvoorbeeld in make-up met een metallic glans.
Deze tegel werd niet in de 19e eeuw, maar pas in 1975, door het museum gekocht, wat aangeeft dat de hang naar glans tot ver in de 20e eeuw voortduurde. Hij werd verkocht als een tegel uit Kashan, het beroemde productiecentrum van lustertegels.
Musea wereldwijd verzamelden in de 19e eeuw lustertegels met zeer vergelijkbare ontwerpen en afmetingen; er zijn meer dan 160 lustertegels bekend. Hun herkomst is grotendeels ongedocumenteerd. Nadat een Duitse archeologische expeditie vergelijkbare scherven en mallen van exact dit type lustertegel had gevonden in Takht-I-Sulaiman (Troon van Salomo) in Iraans Azerbeidzjan, werden deze lustertegels aan deze vindplaats toegeschreven. Takht-I-Sulaiman is een belangrijke archeologische vindplaats, vooral omdat het de enige niet-religieuze structuur is die bewaard is gebleven uit de Ilkhanid periode, en die grondig onderzocht is.
Een andere reden voor het Wereldmuseum om deze tegel te verwerven, was de Koran inscriptie in blauwe letters. Dit zou het heilige karakter van het Arabische schrift aan kunnen tonen. De tekst werd echter ten onrechte als Arabisch beschouwd. De tekst is in Farsi geschreven.
Als alle informatie over dit type vierkante lustertegel met elkaar vergeleken wordt dan blijkt dat een opvallend groot aantal tegels een halfvers (hemistich) uit de Shahnameh verbeeldt.
Shahnama betekent letterlijk het Boek (nama) der Koningen (shah). Het is een lang episch gedicht - een van de langste in de wereldliteratuur - van de beroemde dichter Ferdowsi (ca. 934 – ca.1025). Het combineert de mythologie en geschiedenis van het Perzische rijk en is rond 1100 geschreven. Shahnama wordt nog steeds veelvuldig geciteerd en verbeeld, en is nog steeds een inspiratiebron voor hedendaagse kunstenaars. Veel Farsi sprekenden kunnen tot op de dag van vandaag Ferdowsi's regels citeren en herkennen.
Zouden de wanden van het paleis van Takht-I Sulaiman versierd zijn geweest met alle gedichten van de Shahnameh? Hoewel er weinig tegels bekend zijn lijkt dit niet het geval. Alleen passende, decoratieve citaten over de geneugten van het hofleven werden gekozen voor de versiering van het paleis, met weinig verwijzingen naar religie.
Dus welk vers is hier op onze tegel gekozen? De tekst luidt als volgt: "Magar mehregān āyad bād-e to / Tenzij de herfst uit uw wind komt". Maar vreemd genoeg komt deze hemistich niet voor in de reguliere versies van de Shahnameh. Maakte de kalligraaf een fout, improviseerde hij of is er iets anders aan de hand?
Deze tegel werd zwaar gerestaureerd voordat hij aan het museum werd verkocht. Dit is duidelijk te zien aan de achterkant, waar verschillende scheuren zichtbaar zijn. Aan de voorkant zijn figuren in een andere stijl toegevoegd met glazuur die niet de zo geliefde glans heeft. Bovendien is het glazuur op sommige delen sterker geërodeerd dan op andere delen. Misschien is deze tegel een collage van verschillende aan elkaar geplakte scherven, een praktijk die in de kunstwereld niet ongebruikelijk was en nog steeds is.
En betekent dit dat het vers een geïmproviseerde ingreep is van een creatieve restaurator?
Deze vragen zullen helaas voorlopig onbeantwoord blijven. Kunnen we in ieder geval stellen dat de tegel afkomstig is van de archeologische vindplaats Takht-I -Sulaiman?
Dit type lustertegels wordt over het algemeen toegeschreven aan de archeologische vindplaats Takht-I- Sulaiman, het enige opgegraven en gedocumenteerde paleis van de Ilkhan dynastie. In recent onderzoek wordt gesteld dat deze dynastie trots was op vele andere prachtige paleizen en seizoensgebonden residenties, waar ze als ‘koninklijke nomaden’ leefden. Het is mogelijk dat andere gebouwen, sommige tijdelijk en sommige permanent bewoond, met vergelijkbare lustertegels gedecoreerd waren en dat deze door verzamelaars in de 19e eeuw meegenomen zijn en verspreid raakten over Europese musea. Delen van deze tegel zouden daarom ook van andere plaatsen afkomstig kunnen zijn.
Een andere mogelijkheid is dat tegels van de muren van Takht-I Sulaiman verwijderd werden en 'gerecycled' om andere gebouwen te decoreren. Er zijn verschillende voorbeelden bekend, bijvoorbeeld de 14e-eeuwse kerk van Eghvard in Armenië. Sommige van deze gebouwen zouden op hun beurt in de 19e eeuw geplunderd kunnen zijn en de tegels kunnen naar Europa zijn meegenomen.
Het onderzoek naar de herkomst van deze lustertegel leverde ons veel nieuwe informatie en nieuwe inzichten op. Aan de lustertegels kleeft ook een kwalijke geschiedenis van handel, roof en restauratie. Musea dragen soms ook bij aan een verkeerd beeld van de geschiedenis, in dit geval door de identificatie ‘uit Kashan’ en de teksten op de tegel als Koran teksten zonder verder onderzoek te accepteren.
Een internationaal vergelijkend onderzoek naar de scherven en de 160 lustertegels zou gedetailleerd in kaart kunnen brengen hoe de lustertegels er oorspronkelijk uitzagen. We kunnen deze lustertegel nu verbinden met de archeologische vindplaats Takht-I-Sulaiman, maar misschien zou uit toekomstig onderzoek kunnen blijken dat er meerdere Ilkanidische paleizen bestonden.
In de Azië-zaal in Wereldmuseum Leiden is een andere lustertegel in Ilkhanidische stijl te zien, uit het mausoleum van Yahya in Varamin bij Teheran.
Karolien Nédée is PhD kandidaat aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de UCLouvain-Saint-Louis in Brussel, waar ze onderzoek doet naar het juridische kader rond koloniale collecties in België. Tussen 2022-2025 werkte ze als herkomstonderzoeker bij het Wereldmuseum Rotterdam.
Bibliography / Leestips
Lustreware - Wikipedia Lustre Tiles: Kashan Tiles — Art of Islamic Illumination
Bain Rowan 2024. Tulips and Peacocks. William Morris and Art from the Islamic World, Yale University Press: New Haven and London.
Masuya Tomoko 2000. Persian Tiles on European Walls: Collecting Ilkhanid Tiles in Nineteenth-Century Europe, Ars Orientalis 30: 39-54.
Porter Yves 2021. Talking Tiles from Vanished Ilkhanid Palaces (Late Thirteenth to Earley Fourteenth Centuries): Frieze Luster Tiles with Verses from the Shah-nama Journal of Material Cultures in the Muslim World 2:97-149.
Piller, Micky, Tempel Benno & Shatanawi Mirjam 2013. Escher meets Islamic art, Thoth Uitgeverij.
Tibbe Lieske 2005 Natuurstaat en verval- discussies over exotische kunststijlen rondom de Internationale Koloniale Tentoonstelling van 1883, in Discussies over exotische kunststijlen.
