Matariki, een erkenning van het Māori wereldbeeld

Matariki is de Māori-naam voor de sterrencluster die de Plejaden wordt genoemd. Deze sterren verschijnen aan het begin van de winter in het zuidelijk halfrond en luiden voor veel Māori het begin van een nieuw jaar in. Verschillende stammen (iwi) in heel Nieuw-Zeeland vieren Matariki op hun eigen manier: sommigen vieren het wanneer de sterren voor het eerst aan de ochtendhemel te zien zijn, anderen nadat de volle maan is opgekomen of aan het begin van de volgende nieuwe maan. Voor sommige iwi bestaat de sterrencluster uit zeven sterren, terwijl deze voor andere uit negen sterren bestaat. De datum van de viering varieert ergens tussen 15 juni en 15 juli, in de maanmaand die Te Tahi o Pipiri heet. De exacte datum wordt vastgesteld door astronomische observaties te combineren met de Māori maankalender, Maramataka. 

Het woord Matariki is een afkorting van Ngā Mata o te Ariki Tāwhirimātea (‘De ogen van de god Tāwhirimātea’). Volgens de Māori-traditie was de god van de wind, Tāwhirimātea, zo boos toen zijn broers en zussen hun ouders, Ranginui, de hemelse vader, en Papatūānuku, de aardse moeder, uit elkaar haalden, dat hij zijn ogen uitrukte en ze de hemel in gooide. 

Traditioneel was Matariki een tijd om de doden te eren en hun geesten vrij te laten om sterren te worden. De eerste tekenen van Matariki werden van oudsher begroet met uitingen van rouw voor degenen die sinds de vorige viering waren overleden. Met een ceremonie genaamd whāngai i te hautapu werden de doden herdacht. Hierbij werden de sterren ook ‘gevoed’ met speciaal bereide gerechten. 

Na het rouwen, verschoof de nadruk van Matariki naar feestvieren. Omdat Matariki aan het einde van de oogst plaatsvond, was er een overvloed aan voedsel om van te smullen. De mensen waren vrolijk, zongen en dansten om de wisseling van het seizoen en een nieuw begin te vieren. Er werden plannen gemaakt voor het komende jaar. Als de sterren helder en duidelijk te zien waren, duidde dat op een gunstig en vruchtbaar seizoen, en werd er in september begonnen met het planten. Als de sterren wazig leken en dicht op elkaar stonden, stond er een koude winter te wachten en werd het planten uitgesteld tot oktober.

Matariki, of het Māori-nieuwjaar, was ooit een populaire viering, maar was in de jaren 1940 grotendeels verdwenen. Sommige nieuwe geloofsovertuigingen, zoals Ringatū, een op het christendom gebaseerde Māori-religie, hebben aspecten van de traditionele Matariki-feesten in hun nieuwe godsdienst verwerkt. In de jaren 2000 werd Matariki nieuw leven ingeblazen. Tegenwoordig nemen duizenden mensen deel aan evenementen ter ere van het begin van het Māori-nieuwjaar en aan whānau-feesten om de overledenen te herdenken en plannen te maken voor het komende jaar. 

De heropleving van Matariki heeft ook bijgedragen aan de toegenomen populariteit van de traditionele Māori-vliegers (pākau). Hekenukumai Busby, een expert op het gebied van traditionele navigatie en de meester housnijder van de ceremoniële kano, waka taua, in Wereldmuseum in Leiden, zei dat de voorouders van de Māori, Matariki verwelkomden door vliegers op te laten. Sinds 2022 wordt er elk jaar op een vrijdag in juni of juli een officiële feestdag ter ere van Matariki gehouden. Op deze manier wordt Te Ao Māori, het Māori wereldbeeld erkend in de kalender van Nieuw-Zeeland. 

Wonu Veys is conservator Oceanië bij Wereldmuseum en Bijzonder hoogleraar Kunst & Materiële Cultuur van Oceanië aan de Universiteit Leiden.

Wil je meer weten over wat Matariki voor Māori betekent en de betekenis van de sterren in de Plejaden cluster? Bekijk dan ook:

Wil je meer weten over de waka die voor Wereldmuseum in Leiden werd gemaakt? Lees dan ook het wereldverhaal Waka taua – een kano die de Maori identiteit uitdraagt.