Een totempaal die Canada en Wereldmuseum Leiden verbindt

Onder leiding van meesterhoutsnijder Rande Cook maakte een team Kwakwaka'wakw (of Kwakiutl) houtsnijders deze indrukwekkende totempaal voor het museum. De basis is uit een rode cederboom van Vancouver lsland gesneden, in het U'mista Cultural Centre in Alert Bay in Canada. In de zomer werkte het team de totempaal af in de museumtuin, voor iedereen zichtbaar. De totempaal blijft zijn leven lang in Leiden. De dondervogel en de orka in de totempaal zijn de clandieren van de familie van respectievelijk de vader en de moeder van Rande Cook.

Voor verschillende aangelegenheden werden verschillende soorten totempalen opgericht. Totempalen konden tegen een huis staan, meestal aan weerszijden van de deuropening. Of het waren huispalen die de draagbalken van het gebouw ondersteunden. Voor belangrijke leiders werd een jaar na het overlijden losstaande gedenkpaal geplaatst. Een begrafenispaal met een grafkist diende als graf en grafsteen.
  
Het oprichten van een totempaal ging gepaard met een ceremonie. De oprichting werd daarna regelmatig herdacht met een ceremonie, die vaak samen met een feest of potlatch wordt gehouden. Een potlatch is een feest waarbij clanleiders voedsel, kleding en voorwerpen weggeven om hun status en rijkdom te bevestigen, en om sociale banden aan te halen. Dit gebeurt nog steeds. 
 
De losstaande totempaal is één van de meest herkenbare culturele symbolen van First Nation culturen aan de noordwest kust van Canada. Maar het is ook een stereotyperend beeld van alle inheemse bewoners van Noord-Amerika.

Elk onderdeel van een totempaal heeft een culturele betekenis, zelfs het hout waaruit hij is gesneden. In First Nation gemeenschappen van Canada spelen dieren een belangrijke rol in het levensonderhoud, het spirituele leven en de sociale structuur, en als inspiratie voor kunst. 

De gestileerde figuur in de top representeert de mythologische voorouder van de clan waartoe de familie behoort, meestal in de gedaante van een dierfiguur. Daaronder staan figuren uit de mythen en tradities van een bepaalde clan, met helemaal onderaan vaak een tweede prominente mythologische figuur van de clan. 

Veel voorkomende clandieren aan de noordwest kust zijn de wolf, adelaar, grizzlybeer, dondervogel, orka, kikker, raaf en zalm. Bij elk dier hoort een eigen verhaal en spirituele betekenis. 

Op de totempaal in de museumtuin zijn een dondervogel, met een vleugelspanwijdte van 3,5 meter, en een orka opvallend aanwezig. De mythische dondervogel is de machtigste spirit en symboliseert fysieke en bovennatuurlijke kracht, en bescherming. Een dondervogel kan donder veroorzaken door met zijn vleugels te klappen. Uit zijn bek komen bliksemschichten. Omdat onweer vaak met regen gepaard gaat, wordt de dondervogel ook met vruchtbaarheid geassocieerd. 

De orka wordt ook ‘King of the ocean’ of ‘Wolf of the sea’ genoemd. De orka symboliseert familie, een lang leven, harmonie, gemeenschap en bescherming. Rande Cook vertelt over de clandieren van zijn familie en het maken van deze totempaal in deze video.

Voor toeristen en musea werden nog wel kleine totempalen van hout of leisteen gemaakt.

De totempaal van Wereldmuseum Leiden is op bestelling gemaakt. De meesterhoutsnijder had daarbij de vrije hand qua ontwerp. Er zijn meerdere ateliers die op bestelling een totempaal maken. De vraag die daarbij onmiddellijk rijst is of het cultureel gepast is om een totempaal te laten snijden voor een niet-inheemse opdrachtgever. Rande Cook licht toe dat de totempalen laten zien dat inheemse culturen springlevend en vernieuwend zijn. Door culturele uitingen te delen, groeit ook de aandacht voor die culturen en het besef dat zij door koloniale onderdrukking soms op het punt van verdwijnen stonden. De totempaal in Leiden verbindt en beschermt.

Over de auteur: Marijke Kunst is collectieregistrator in het Wereldmuseum.