Een solidaire toekomst

Tijdens zijn bezoek aan Nederland brengt Mbembe een dag door in Wereldmuseum Amsterdam. Daar gaat hij in gesprek met inhoudelijk directeur Wayne Modest. De avond, georganiseerd in samenwerking met Brainwash Festival, staat in het teken van een solidaire toekomst. Het Wereldmuseum huist in een gebouw dat haar koloniale verleden lastig kan verbergen. Juist daarom is deze locatie zo relevant voor dit gesprek over een solidaire toekomst. Wereldmuseum onderzoekt haar geschiedenis al jaren en wil met deze avond en andere programma’s het gebouw een andere invulling geven. Mbembe: “[Deze] plek ontstaan uit ellende … is omgezet in een plek van radicale hoop en radicale gastvrijheid.” 

Deze avond spreken Mbembe en Modest samen met drie eigentijdse denkers, journalist Clarice Gargard, mensenrechtenadvocaat Nani Jansen Reventlow en sociaal wetenschapper Shivant Jhagroe, over de toekomst van solidariteit. Want stel je voor: een wereld waarin solidariteit niet ophoudt bij grenzen. Waar macht niet langer bepaalt wie ertoe doet. Waar mens en aarde als één geheel wordt gezien. Hoe ziet zo’n toekomst eruit waarin iedereen samenleeft? Achille Mbembe legt ons uit dat een radicaal andere toekomst wél mogelijk is.

Aan het begin van het gesprek vertelt Mbembe over het waar en waarom van zijn werk. Hij groeide op in een relatief grote familie in Kameroen. Zijn tante had haar man verloren tijdens de antikoloniale strijd tegen Frankrijk en zijn oma zong nog altijd de liedjes van toen. Ze voelde zich verbonden met de Kameroense traditie maar ook met de bijbel. Voor haar kon dat prima samengaan. Binnen beide tradities relateer je tot dat wat je zelf niet bent en te kijken voorbij wat er is. Mbembe las zijn oma voor uit de bijbel en groeide zo, nog voor hij naar school ging, op met de christelijke, katholieke tradities en in een omgeving waar een tevergeefse antikoloniale strijd was gevoerd. 

Hoewel hij opgeroeide in Kameroen spendeerde hij het grootste deel van zijn leven daarbuiten: in Frankrijk, de Verenigde Staten, Senegal en Zuid-Afrika. Overal sloot hij vriendschappen en ervaarde hij vergeving van de mensen met wie hij tijd doorbracht. Dit alles beïnvloedde zijn intellectuele ontwikkeling.

Het gedachtegoed van Mbembe plaatst hij zelf bij voorkeur niet in dekoloniale of postkoloniale theorieën. Hij zegt daarover: “Kolonialisme en wat het heeft voorgebracht, maakten dat wij in plekken zijn opgegroeid waarin we ongevraagd deel zijn geworden van een systeem waarin we een asymmetrische positie hebben. Wij hebben de heelheid van de wereld geërfd. Wij zijn er verantwoordelijk voor geworden. Wat mij drijft is dat wat ons bindt, zowel intellectueel als politiek.”

Modest en Mbembe praten verder over een gedeelde, gemeenschappelijke wereld. Hoe komen we tot nieuwe alternatieven om de wereld te bewonen, zonder kolonialisme en racisme, vanuit een wereld die zo ongelijk is? Mbembe ziet drie fundamentele issues in het hart van het conflict:  

• Futures of Life. Het leven is geen wedstrijd die je kunt winnen of verliezen. Je kunt het niet helemaal plannen of voorspellen. Er gebeuren altijd onverwachte dingen. Dat zie je extra goed als je ook kijkt naar andere culturen dan de westerse. 
• Futures of Reason. We kunnen door technologie steeds meer meten en berekenen. Toch worden mensen niet automatisch rationeler. Integendeel: angst, woede en irrationeel gedrag spelen een grote rol. Dat komt door de manier waarop onze samenleving, politiek en het milieu onder druk staan. 
• Futures of Freedom. Vrijheid betekent niet dat je alles alleen doet. Echte vrijheid ontstaat juist doordat mensen samenwerken, elkaar nodig hebben en samen verantwoordelijkheid dragen. 

Wat kunnen we leren van de hoop die er was op een solidaire toekomst in de jaren 60 van de twintigste eeuw in de Caraïben? Er werd radicaal gedroomd en er was de mogelijkheid om buiten het westen te beginnen met het bouwen aan een andere toekomst. We kunnen de ideeën van toen gebruiken om na te denken over welke levensvorm we willen delen en welk soort vrijheid en vorm van rede we ons voor willen stellen. 

Clarice Gargard (journalist, schrijver en documentairemaker) is de eerste denker die Mbembe haar vraag stelt. Ze gaan in gesprek over de toekomst van de democratie. Voor minderheden heeft deze bestuursvorm niet altijd gewerkt. Moeten we de democratie nieuw leven in blazen of moeten we ons voorstellingsvermogen gebruiken om betere systemen te bedenken? Mbembe vertelt dat in Afrika niet veel mensen geloven in de liberale democratie. Ze zijn argwanend en zien het als een paard van Troje uit het westen dat bedoeld is om hen ondergeschikt te maken aan geopolitieke krachten, hen te vernederen en te plunderen. 

De enige manier om tot zelfbeschikking en soevereiniteit te komen is volgens hem door elkaars waardigheid volledig te erkennen en door te delen wat ons bindt op zo’n manier dat iedereen krijgt wat hij nodig heeft. Dat kan met een substantiële democratie, gegrond op onze gedeelde intelligentie en vormen van kennis en strijd. Daar moeten we in herinvesteren en samen gaan leren, waarbij er plek is voor alle vormen van kennis. Die kennis moet vervolgens verspreid worden naar mensen en organisaties.  

Shivant Jhagroe (schrijver, sociaal wetenschapper en artiest) en Mbembe gaan in gesprek over grenzen. Mbembe stelt dat grenzen geëxternaliseerd en verplaatsbaar zijn geworden. Er is sprake van privilege van beweging, waarbij witte mensen makkelijker kunnen migreren dan niet-witte mensen. Nieuwe technologieën worden ingezet om mensen verder te beperken in hun beweging.  

Volgens Mbembe moeten de grenzen die afkomstig zijn uit kolonialisme herschikt worden. In een ideale situatie komen we af van die grenzen, zodat Afrika weer zijn eigen centrum van circulatie wordt en mensen binnen Afrika vrij kunnen bewegen. Een voorwaarde daarvoor, zo zegt Mbembe, is dat Afrika weer bewoonbaar moet zijn voor haar eigen mensen en gastvrij voor iedereen. 

Nani Jansen Reventlow (auteur en mensenrechtenadvocaat) vraagt Mbembe tenslotte om praktisch advies om richting een solidaire toekomst te gaan. Mbembe stelt dat we radicaal moeten blijven dromen en op zoek moeten naar nieuwe politieke vormen. Want niemand bezit de aarde. Vriendschap en vergeving gaan ons helpen om een toekomst te creëren waarin we allemaal leefbare levens kunnen leven zonder dat regimes ons apart houden. Mbembe stelt: “[We moeten] de aarde zo rechtvaardig mogelijk delen en haar herstellen omdat we haar zo ernstig hebben beschadigd. Delen en herstellen zijn voorwaarden voor het voortbestaan van de aarde en ons eigen voortbestaan.” 

Wereldmuseum en Brainwash kijken terug op een leerzame en inspirerende avond. Een avond waar grote thema’s werden besproken en er ook ruimte was voor een lach. Mbembe opende het gesprek met vriendschap en vergeving en dat was de hele dag voelbaar.